Rusya’nın Değişen Dış Ticaret Dengeleri
Rusya’ya uygulanan uluslararası yaptırımlar, ülkenin dış ticaret yapısında yalnızca ödeme ve finansman kanallarını değil; tedarik zincirlerini, ürün kompozisyonunu ve ticaret yönelimlerini de köklü biçimde değiştirdi. Son veriler, Rusya’nın küresel ticaretinde belirgin bir daralma yaşanırken, ticaretin Çin ve yakın coğrafyalara doğru yoğunlaştığını; Türkiye’nin ise bu yeni dengede hem fırsatlar hem de ciddi risklerle karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
Rusya’nın İthalatında Çin’e Aşırı Yoğunlaşma
Tablo 1:
2024 itibarıyla Çin, Rusya’nın açık ara en büyük tedarikçisi konumunu daha da güçlendirdi (Tablo 1). Çin’den yapılan ithalat 72,7 milyar USD’den 115,5 milyar USD’ye yükselirken (%59 artış), Çin’in Rusya ithalatındaki payı %25’ten %55’e çıktı. Bu tablo, Rusya’nın ithalatında tek ülkeye yüksek düzeyde bağımlı hâle geldiğini gösteriyor.
Aynı dönemde Almanya, ABD ve Japonya gibi geleneksel tedarikçilerde sert düşüşler yaşandı. Bu gerileme, büyük ölçüde yaptırımlar ve politik kısıtlamalarla uyumlu bir görünüm sergiliyor. Dünya genelinde Rusya’nın toplam ithalatı ise 293,5 milyar USD’den 208,5 milyar USD’ye gerileyerek ticaret hacminde ciddi bir daralmaya işaret ediyor.
Türkiye’nin Rusya İthalatındaki Konumu: Sıçrama Var, Pay Hâlâ Sınırlı
Türkiye, bu süreçte Rusya’nın ithalatçı listesinde 10. sıradan 3. sıraya yükseldi. Türkiye’den yapılan ithalat 6,5 milyar USD’den 8,6 milyar USD’ye çıkarken (%32,3 artış), toplam ithalattan alınan pay %4 seviyesine ulaştı. Ancak bu artışa rağmen Türkiye’nin Rusya pazarındaki payı hâlâ oldukça sınırlı ve potansiyelin gerisinde.
Talep Zayıflığı ve Sürdürülebilirlik Riski
Rusya’nın toplam ithalatındaki düşüş, talep tarafındaki zayıflığın önemli bir göstergesi. Bu durum, Türkiye’nin son dönemde yakaladığı ihracat artışının orta–uzun vadede sürdürülebilirliği açısından soru işaretleri yaratıyor. Ayrıca Rusya’nın ticaretini Çin’e yoğunlaştırması, Türkiye’nin “marjinal tedarikçi” konumunda kalma riskini artırıyor. Olası politik veya diplomatik gerilimler, mevcut ticaret akışlarını hızla sekteye uğratabilir.
Ürün Bazında Değişim: Düşük Katma Değerden Yüksek Katma Değere Geçiş (Tablo 2 ve 3)
Rusya’nın yaş meyve–sebze tedarikinde Türkiye’ye olan bağımlılığı belirgin biçimde azalmış durumda. Özbekistan ve Çin gibi alternatif kaynakların devreye girmesi, bu ürün grubundaki Türkiye payını aşağı çekti. Buna karşılık, makine ve mekanik cihazlar gibi daha katma değerli ürünlerde Türkiye’nin ihracat artışı dikkat çekiyor.
Batı kaynaklarına erişimin yaptırımlar nedeniyle sınırlanması, makine ve teknik ekipman kalemlerinde alternatif tedarik arayışını artırmış görünüyor. Elektrikli cihazlar ve teknik ekipmanlar 2024 itibarıyla Rusya’nın ithalatında üçüncü sıraya gerilemiş olsa da, sanayi üretiminde yaşanan aksamaların giderilmesi amacıyla bu alanda alternatif tedarik kanallarına yönelimin devam etmesi muhtemel.
Kimyasal ürünler (boya, pigment vb.) hâlen düşük hacimli olsa da Türkiye’nin bu ürün ihracatının %13,5’inin Rusya’ya yapılması, orta vadede potansiyel bir fırsat alanına işaret ediyor. Su ürünleri, işlenmiş gıda, kauçuk ürünleri ve metal eşya gibi kalemlerde 2024 itibarıyla Rusya’nın toplam ithalat talebi zayıf seyrini korurken, plastik mamuller grubunda Türkiye’nin pazar payında göreli bir artış dikkat çekiyor. Diğer ürün grupları ise mevcut veriler ışığında sınırlı hacimle izlenmesi gereken potansiyel alanlar olarak öne çıkıyor.
Ödeme Yöntemleri ve Finansman: En Kırılgan Alan
Rusya ile ticarette en kritik başlıklardan biri ödeme yöntemleri. Yaptırımlar nedeniyle SWIFT kısıtlamaları, bankalara yönelik blokajlar ve muhabir banka kanallarının kapanması; akreditif, vesaik mukabili ve standart havale gibi klasik yöntemleri pratikte işlevsiz hâle getiriyor.
Bu nedenle ihracatçılar; yerel bankalar, dost ülke bankaları, alternatif para birimleri, TL veya yerel para ile ödeme, peşin ya da taksitli doğrudan ödeme gibi yapılara yöneliyor. Bu süreç, firmaların hem mevzuat hem de ülke riski okumasını çok daha titiz yapmasını zorunlu kılıyor.
Rusya’nın İhracatında Türkiye’nin Yükselen Rolü
Rusya’nın ihracat tarafında da dikkat çekici bir yön değişimi söz konusu (Tablo 4). Çin’e ihracat 68,7 milyar USD’den 129,0 milyar USD’ye çıkarak %88’in üzerinde artış gösterdi. Çin, Rusya’nın hem en büyük tedarikçisi hem de en büyük alıcısı hâline geldi.
Türkiye ise Rusya ihracatında 2021’de 4. sıradayken 2024’te 3. sıraya yükseldi. Türkiye’ye yapılan ihracat 26,5 milyar USD’den 44,0 milyar USD’ye çıkarak %166 arttı ve %10,9 paya ulaştı. Bu artışın büyük bölümü mineral yakıtlar ve “hiçbir yerde sınıflandırılmamış diğer ürünler” kalemlerinden kaynaklanıyor.
Enerji ve Re-export Kaynaklı Yapısal Riskler (Tablo 5 ve 6)
Mineral yakıtlarda Türkiye’nin Rusya’ya bağımlılığı %13,5’ten %48’e çıktı. Bu dramatik artış, enerji arzı ve fiyat oynaklığı açısından ciddi bir kırılganlık yaratıyor. Olası yaptırım genişlemeleri veya lojistik kesintiler, Türkiye ekonomisini doğrudan etkileyebilir.
“Hiçbir yerde sınıflandırılmamış diğer ürünler” kaleminde ise sıra dışı bir tablo söz konusu. 2024’te Rusya’nın dünya ihracatı 19,5 milyar USD’ye düşerken, Türkiye’nin bu üründe Rusya’dan ithalatı 18,1 milyar USD oldu. Bu durum, büyük olasılıkla Türkiye üzerinden üçüncü ülkelere yönlenen malları ve tipik bir re-export (yeniden ihracat) mekanizmasını işaret ediyor. HS99/HS98 gibi geniş kodlarla giren ürünlerin, Türkiye çıkışında farklı ürün kodlarıyla başka ülkelere yönelmesi bu tabloyla örtüşüyor.
Sonuç: Fırsat Var, Ama Kırılganlık Yüksek
Rusya’ya uygulanan yaptırımlar, Türkiye için kısa vadede ticari fırsatlar yaratmış olsa da; enerji, hububat ve bazı kritik girdilerde artan bağımlılık önemli riskler barındırıyor. Kötü senaryoda, yaptırımların ağırlaşması veya lojistik kanallarda yaşanacak kesintiler, fiyat şokları ve arz sorunları doğurabilir.
Bu nedenle Türkiye açısından önümüzdeki dönemde tedarik çeşitlendirmesi, stok yönetimi ve risk bazlı ticaret stratejileri hayati önem taşıyor. Rusya ile ticaret, artık yalnızca ticari değil; aynı zamanda finansal, lojistik ve jeopolitik risklerin birlikte yönetilmesini gerektiren çok katmanlı bir alan hâline gelmiş durumda.
Fırsatlar Seçici, Riskler Yapısal
Rusya’ya uygulanan uluslararası yaptırımlar, ülkenin dış ticaretini hacim olarak daraltırken yön ve yapı itibarıyla belirgin biçimde dönüştürmüş durumda. Ticaretin Çin ve sınırlı sayıda ülke etrafında yoğunlaşması, Rusya’yı tek taraflı bağımlılıklara daha açık hâle getirirken; Türkiye açısından ise hem sınırlı fırsatlar hem de artan kırılganlıklar yaratıyor.
İthalat tarafında Türkiye’nin Rusya pazarındaki sıralaması yükselmiş olsa da, toplam payın hâlen düşük seviyelerde kalması ve Rusya’nın genel talep zayıflığı, bu artışın sürdürülebilirliğini belirsiz kılıyor. Ürün bazında bakıldığında, yaş meyve–sebze gibi geleneksel kalemlerde Türkiye’nin ağırlığı azalırken; makine, mekanik ve bazı teknik ürünlerde ikame tedarikçi rolünün güçlenebileceğine dair sınırlı ancak izlenmeye değer sinyaller öne çıkıyor. Plastik mamuller dışındaki birçok üründe ise Türkiye lehine net bir genişleme henüz görülmüyor.
İhracat cephesinde Türkiye’nin Rusya için önemli bir alıcı konumuna gelmesi, özellikle enerji ve bazı sınıflandırılmamış ürünler üzerinden şekilleniyor. Mineral yakıtlarda artan bağımlılık oranı ve re-export ihtimalini güçlendiren ticaret kalıpları, kısa vadeli ticari kazanımların orta vadede stratejik ve düzenleyici risklere dönüşebileceğine işaret ediyor.
Ödeme sistemleri, finansman kanalları ve mevzuat belirsizlikleri dikkate alındığında, Rusya ile ticaret artık yalnızca ticari bir konu olmaktan çıkmış; finansal, lojistik ve jeopolitik risklerin birlikte yönetilmesini gerektiren çok katmanlı bir alan hâline gelmiştir. Bu çerçevede Türkiye açısından önümüzdeki dönemde pazar ve tedarik çeşitlendirmesi, ürün bazlı seçici büyüme ve risk odaklı ticaret stratejileri kritik önem taşımaktadır. Aksi hâlde mevcut tablo, fırsatlardan çok kırılganlıkların belirleyici olduğu bir dengeye evrilebilir.
